De overheidsfinanciën op z’n beloop laten kan best, maar keuzes maken is beter

Een paar weken geleden sprak ik een vriend. Type: ondernemer, vindt dat politici te gemakkelijk andermans geld uitgeven, woonde lange tijd in het buitenland. Ik dacht bij hem te kunnen uithuilen over de slechte staat van de overheidsfinanciën. ‘We weten nu al tien jaar dat we eigenlijk een begrotingsoverschot nodig hebben!’ zeurde ik. En  ik herinnerde hem er aan dat we volgens het Centraal Planbureau in 2015 1,5 procent in de plus zouden moeten staan om te voorkomen dat we  op de zakken van onze kinderen de toekomst consumeren. ‘Maar daar heeft niemand het meer over. We vinden 3 – 4 procent in het rood alweer heel normaal!’ zei ik verontwaardigd.

Ik verwachtte bijval, maar kreeg die niet. ‘Wind je niet op’,  zei hij. ‘De wal zal het schip wel keren’.

De wal zal het schip wel keren?

Het bleef door m’n hoofd gonzen terwijl ik in de dagen daarna de kranten las. Er werd gezeurd. Over langer doorwerken bijvoorbeeld. Iemand had gesuggereerd al veel eerder dan in 2020 de AOW-leeftijd te verhogen tot 66, en fluks ook tot 67. Maar dat kon echt niet, zo klonk het onmiddellijk. Want werkgevers zitten niet op oudere werknemers te wachten. En het is bovendien niet eerlijk, omdat mensen met hoge inkomens meer ruimte hebben om te sparen en dus wel zelf kunnen besluiten wanneer ze stoppen met werken.

Klopt allemaal, dacht ik. Maar dat neemt niet weg dat een AOW-leeftijd van 65 nogal wat kost.  Iedereen die op z’n 65^e een AOW uitkering aanvraagt, doet een beroep op vier jongere werkende Nederlanders om elke maand 700 (AOW voor gehuwden) tot 980 (AOW voor alleenstaanden) euro op te hoesten. In 2040 zijn er twee jongeren voor nodig. Ooit waren het er zeven.

En ook de stijgende zorgkosten hakken er in. ‘Door de oplopende uitgaven aan zorg en AOW zal de schuld in Nederland oplopen en nemen de rentelasten toe, waardoor op termijn een onhoudbare situatie voor de overheidsfinanciën ontstaat’, zo schrijft het CPB nu al jarenlang braaf in elke publicatie. Maar onder meerdere kabinetten Balkenende verbeterde de situatie amper. En nu is de crisis een excuus om de rekening voor jongere generaties in Nederland verder op te laten lopen.

Op het eerste gezicht lijkt dat die jongeren weinig te kunnen schelen. De jongerenpartijen mopperen wel wat, maar museumplein en malieveld staan niet vol. Toch denken jongeren niet ‘die AOW mag je hebben opa. Geniet ervan’, zo realiseerde ik me. Eerder keren ze zich af van de politiek: ‘Ik regel m’n zaakjes zelf wel,’ denken ze.

En dat is niet zonder gevolg. Jong talent gaat niet de barricaden op, maar de wijde wereld in. Steeds meer jongeren studeren in het buitenland. En ze schromen niet om daar te blijven als het zo uitkomt.

En mensen die het kunnen betalen, sparen steeds vaker zelf voor hun pensioen, of voor extra zorg.  In de afgelopen tien jaar vroeg ik pensioendeskundigen, economen en  beleidsmakers regelmatig wat ze zelf deden om de vergrijzing het hoofd te bieden. ‘Bijsparen’, was steevast het antwoord.

En ik ken de eerste gevallen al van mensen die bij een verbouwing een extra kamer met eigen badkamer laten bouwen. Niet voor logés of de kinderen, maar met het oog op toekomstig personeel. De casus ‘wat kost een Filippijnse verpleegster’ doet het goed in zo’n gezelschap.

Als kansrijke Nederlanders net zo lief naar het buitenland vertrekken, dan kunnen we ze niet meer vragen de AOW of zorg van anderen pensioendeskundige betalen. En als degene die blijven de collectieve voorzieningen niet meer als ‘van hun’ beschouwen, dan zullen ze ook niet meer stemmen op partijen die die  voorzieningen overeind willen houden.

Zo ziet het er ongeveer uit als de wal het schip keert. Voor mijn vriend een prima scenario, met z’n droge schapen, maar ik vind het maar niets. Laat politici keuzes maken.

Terwijl het kabinet en de gedoogpartner in het Catshuis op zoek zijn naar miljarden, beginnen buitenlandse waarnemers het vertrouwen in Nederland te verliezen. Nederland zakt langzaam weg uit de kopgroep van Eurolanden. Ratingagency Standard & Poor’s liet in december al weten dat het zich afvraagt of Nederland z’n Triple-A status nog wel waard is. En sinds afgelopen vrijdag rekent Citigroup Nederland niet meer tot de ‘kernlanden’ van Europa, met een gezonde financiële moraal en structuur. Op de kapitaalmarkten loopt de Nederlandse rente dan ook langzaam weg van de Duitse. Een slecht teken. Duitsland vormt zo langzamerhand in z’n eentje het hart van Europa als het om financiële stabiliteit gaat.

Als het aan de financiële markten ligt, kortom, moet Nederland bezuinigen. Maar: moet dat nou echt?

Hoe zinnig is die 3 procents eis? We zitten in een keiharde crisis, dan kunnen we toch wel iets meer tijd nemen om aan de norm te voldoen? Beschadigen we onze economie niet als we nu keihard gaan ingrijpen?

Dat is allemaal waar. Een Europese norm voor een financieringstekort is net zo dom als een norm voor, laten we zeggen, een maximaal gewicht voor Europese burgers. Het ene land is het andere niet, en de snelheid waarmee je naar zo’n norm kunt en moet toegroeien, hangt ook nogal van de omstandigheden af.

‘Drie procent en morgen graag’, is dus een raar uitgangspunt. Toch doet Nederland er goed aan zich er wel aan te houden.

Dat zit zo. Ook voor Nederland is een tekort van 3 procent geen maatwerk. Het is echter geen te strenge, maar een te slappe eis. Rekening houdend met de vergrijzing had Nederland allang een overschot op de begroting moeten hebben, zo rekende het Centraal Planbureau een paar jaar geleden al voor. Nederland schuift nog steeds jaarlijks ongedekte rekeningen door naar jonge generaties, het wordt steeds lastiger die balans recht te trekken.

We moeten naar een plus, dus. En daarvoor moeten we eerst terug naar die drie. Moet dat per se één jaar? Op het eerste oog lijkt hier wederom geen economische ratio voor te vinden: een geleidelijk pad is altijd beter dan een schoksgewijze aanpassing. Toch zijn de financiële markten niet gek als ze daadkracht eisen. Markten draaien om vertrouwen, en achter dat vertrouwen gaat wel degelijk economische logica schuil. Als het braafste jongetje uit de klas verkeerde vrienden krijgt, gaat puberen, aan de drugs gaat of om andere redenen geen zin meer heeft om hard te werken, dan ziet de toekomst er ineens heel anders uit.

Vertrouwen, kortom, speelt terecht een rol in de economische theorie. En de financiële markten beginnen het hele grote vertrouwen dat ze hadden in Nederland, te verliezen. Ze twijfelen aan de identiteit van Nederland: waar staat het land financieel voor?,  zo vragen ze zich af.

Is dat terecht? Zeker. Niet alleen de linkse oppositie die tot voor kort nog zulke klare taal sprak als het over Griekenland ging, roept steeds harder dat harde bezuinigingen taboe zijn. Ook voor gedoogpartner PVV liggen veel maatregelen gevoelig. En het rechtse kabinet laat sinds z’n aantreden na om  structurele hervormingen door te voeren die nodig zijn om de economie structureel te verbeteren.

Ik deel de zorgen van de markten dus. Het gaat mij – en hen, gok ik – er niet om exact op 3 procent uit te komen, maar toch wel dicht in de buurt. Het komt er op neer een geloofwaardig pakket neer te leggen. Van niet alleen bezuinigen, maar ook hervormingen. Een pakket dat laat zien dat Nederland z’n economische ontwikkeling serieus neemt.

Dit is een aangepaste versie van een column die 28 maart in HP/deTijd verscheen

Column in HP/deTijd van 20 februari

Mijn column in HP/deTijd van 1 februari

Duitsland groeit alsof er geen crisis is. Het afgelopen jaar steeg het bruto binnenlands product met maar liefst 3 procent. En hoewel de prognoses voor dit jaar fors lager zijn, zal Duitsland naar verwachting ook 2012 beter doorkomen dan de rest van de Eurozone.

Het geheim?

Mijn column in HP/deTijd van 23 januari 2012

Wat gaat u met het geld doen dat u in 2012 overhoudt? Beleggen in Europa? Of heeft u geen vertrouwen meer in de euro en wijkt u uit naar de Verenigde Staten? Of naar de snelle groeiers van het afgelopen decennium: Brazilië, Rusland, India en China, de zogenoemde BRIC-landen? En welke bedrijven kiest u dan? Daar moet u goed over nadenken.

Niet dus. Mijn column in HP/deTijd van 4 januari 2012

De eurosage is in zijn laatste fase beland. Duitsland wees tot nu toe alle zogenaamde reddingsplannen van de hand. Speelt Merkel een briljant onderhandelingsspel of leest ze de signalen van de kapitaalmarkten verkeerd waardoor ze de euro verspeelt?

Column in HP/deTijd van 28 november

http://www.esthervanrijswijk.nl/wp-content/merkel.jpg

Mijn column in HP/deTijd van 21 november 2011

Economen kunnen uitleggen waarom de eurozone in brand staat, waarom de Europese schuldenberg te hoog is, en hoe de Europese economie weer kan groeien. Maar vraag ze niet waarom de uitslaande eurobrand niet geblust wordt, daarvoor moet je bij anderen zijn.

Mijn column in HP/deTijd

Column in HP/deTijd van 7 november.